Waarom de Blockchain misschien wel de beste uitvinding is sinds het dubbel boekhouden

Ronald mocht een zaal vol accountants slimmer helpen maken over Bitcoin, Blockchain en Cryptocurrencies. Hoewel het volume van het filmpje niet zo hoog is, is dit wel een mooie registratie van zijn verhaal.

Diezelfde dag waren er nog meer interessante presentaties:

De blockchain. De beste uitvinding sinds het dubbel boekhouden

Bijdrage van Ronald Mulder aan Bitcoindag van NBA, 8 april 2015

Over de bitcoin ga ik niet zo heel veel zeggen. De bitcoin is voor een accountant niet veel interessanter dan pak ‘m beet de zloty of de lari. De lari is, zoals u weet, de valuta van Georgie. Waar ga ik wel over praten? Over de technologie achter bitcoin: de blockchain. De vorige sprekers hebben uitgelegd wat dat is en hoe het werkt. Ik verken wat een accountant met deze technologie kan. Maar eerst een kleine omweg.

1. Vertrouwen.

De kerntaak van de accountant is “het verschaffen van aanvullende zekerheid (assurance) over (financiële) informatie, processen en systemen”. De accountant zegt: “Hier kunt u op vertrouwen.”

De toegevoegde waarde van die kerntaak staat onder druk door de trend van Radicale Transparantie.

Er is namelijk iets dat nog veel meer vertrouwen biedt dan dat iemand zegt: “Hier kunt u op vertrouwen.” En dat is: “Hier, kijk zelf maar.”

Wielrenners zetten tegenwoordig alles online. Hun trainingen, inclusief de getrapte wattages, en zelfs hun bloedwaarden. Waarom? Omdat anders niemand ze meer gelooft. Politici zetten, om dezelfde reden, hun declaraties online. “Hier, kijk zelf maar, ik heb niets te verbergen.”

Dat ze dit nodig vinden komt ook doordat de partijen die zekerheid zouden moeten bieden, bepaald niet onfeilbaar en onkreukbaar zijn gebleken: de controleurs, de toezichthouders, de journalisten, de volksvertegenwoordigers, en ja, helaas ook de accountants. Er zijn helaas genoeg voorbeelden van accountants die zich door het bedrijf dat ze controleren in de luren hebben laten leggen en ook van accountants die wel erg ver mee zijn gegaan in discutabele interpretaties.

Ik voorspel: Het is een kwestie van tijd totdat ook bedrijven die niets te verbergen hebben hun hele boekhouding openbaar maken. Het is natuurlijk wel de vraag welk deel van het publiek uit deze transparantie vervolgens waardevolle informatie kan halen en een gefundeerd oordeel kan vellen. Op die vraag kom ik straks nog terug.

2. Het grootboek

U heeft van de vorige sprekers inmiddels begrepen dat de blockchain een rol zou kunnen spelen bij het openbaar maken van de boekhouding. Het is immers een ‘public ledger’, een openbaar grootboek.

Maar beslist niet het eerste. Al 5000 jaar geleden, toen er nog lang geen accountants waren, was er al een blockchain. De kleitabletten uit de stadstaten van Mesopotamië waren zeer waarschijnlijk een primitieve boekhouding waarin werd bijgehouden wie wat van wie tegoed had.

Dat was nodig, omdat er aanvankelijk geen chartaal geld bestond. Geen munten. Van andere beschavingen weten we het niet, maar in Mesopotamië was er vrijwel zeker eerst giraal geld, en later pas chartaal geld. De rekeneenheid was een bepaald volume aan graan, de shekel. Later werd dezelfde naam ook gebruikt voor een bepaald gewicht aan goud, en nog later ging de standaardmunt zo heten. Het is nog steeds de naam van de valuta van Israel.

Wat ik zeggen wou: op zo’n kleitablet werden transacties geregistreerd. Jantje koopt een geit, ter waarde van laten we zeggen 5 shekel, van Pietje. Uit die mededeling volgt dat Jantje 5 shekel in het krijt staat bij Pietje. Als er even later staat dat Pietje voor 5 shekel vis koopt van Marietje, dan kun je Pietje wegstrepen uit de vergelijking: Jantje staat nu in het krijt bij Marietje. De kleitabletten werden bewaard in een tempel, een publieke plaats waar iedereen ze kon raadplegen.

Maar u snapt: als de economie een beetje groter wordt dan drie personen, wordt het al snel een heksentoer om de actuele saldi uit te rekenen. Zeker als je dat op kleitabletten doet. Misschien werd daarom het jubeljaar bedacht. Het is zeer onzeker of het ooit werkelijk bestaan heeft, maar sommige bronnen, waaronder de bijbel, melden dat na zeven maal zeven jaar de hele boekhouding werd weggegooid, alle schulden werden kwijtgescholden en men weer met een schone lei begon.

Dit alles verbeterde pas tegen het jaar 1500 na Christus, ik sla even een klein stukje over, toen de Toscaanse wiskundige Luca Pacioli het dubbel boekhouden uitvond. Dubbel boekhouden zorgt ervoor dat je niet meer alle journaalposten langs hoeft om te weten wat je bedrijf nog tegoed heeft en nog schuldig is. De interne consistentie van de boekhouding is relatief eenvoudig te controleren. Wat dubbel boekhouden niet oplost is, is de externe consistentie. Klopt de boekhouding ook met die van anderen? En met de werkelijkheid?

En dan zijn we weer terug bij vertrouwen en de functie van de accountant. Op dit moment is het veelal de accountant die externe partijen (pers, publiek, investeerders) het vertrouwen moet geven dat de boeken een volledig en waarheidsgetrouw beeld geven. Maar waaraan ontleent de accountant dat vertrouwen? Die vraag is des te belangrijker, omdat er altijd een zekere spanning op zit. De accountant wordt immers betaald door het gecontroleerde bedrijf.

De blockchain kan er voor zorgen dat betrouwbaarheid een objectieve basis krijgt – en dat kan wel eens van vitaal belang zijn voor de toekomst van het beroep.

3. Tripel boekhouden

Maar hoe dan?

De blockchain op zich, in de zin van: wat je zou hebben als alle financiële transacties in bitcoin zouden worden afgehandeld, is niet erg waardevol. Het is openbaar, maar het is in feite niets meer dan een enorme stapel kleitabletten. Digitaal, dus je kunt er wel iets in terugvinden, maar heel erg makkelijk is het niet. Bovendien: het is steeds maar de helft van de transactie, namelijk de betaling. Geen idee wat de reden van die betaling is.

Bovendien: bedrijven doen nauwelijks transacties in bitcoin. En willen dat ook helemaal niet. Je wilt gewoon je tegoeden in euro’s en dollars aanhouden en daarin ook factureren en betaald krijgen. Maar je wilt misschien wel dat die transactie dan op de een of andere manier via de blockchain loopt, zodat hij geregistreerd wordt.

Dus om iets waardevols te krijgen, zou je een koppeling moeten maken tussen de ‘normale’ boekhouding, je normale betalingssysteem en de blockchain. Je voert een transactie uit, jij boekt de transactie, de tegenpartij boekt de transactie, en de transactie wordt – onomstotelijk en onveranderbaar – vastgelegd in de blockchain.

Dit is precies waar bedrijven als Ethereum en Coinbase mee bezig zijn. Rutger vertelde al: Dat zijn geen underground hackers, het zijn serieuze bedrijven waar serieuze investeringen van serieuze partijen in zitten en die inmiddels ook beginnen samen te werken met een aantal innovatieve banken, waaronder de meest innovatieve bank ter wereld, de Duitse Fidor Bank.

De crux om de blockchain te begrijpen, Arnoud vertelde dat al een beetje, is om geld te zien als informatie. Als ik tegen mijn bank zeg: ik wil 100 euro overmaken naar mijn neef in Canada, dan kun je daar op twee manieren tegenaan kijken. De bij ons gebruikelijke manier is om te doen alsof het geld op reis gaat. In die manier van vertellen is het ook best logisch dat het geld een paar dagen onderweg is, en dat er wisselkosten zijn. De manier van vertellen van de blockchain is dat er informatie op reis gaat. Om precies te zijn de boodschap: “Geef 100 euro (of beter nog: de tegenwaarde in Canadese dollars) aan de neef van Ronald in Canada. De ING bank in Nederland is er goed voor.” Er is geen centraal clearing house of iets dergelijks; de boodschap reist door het netwerk, totdat hij bij de bank van mijn neef is aanbeland. En dit gaat uiteraard allemaal via internet, dus razendsnel, en alles wordt geregistreerd in de blockchain. Ik doe gewoon zaken met mijn bank, en mijn neef ook, maar het hele verhaal daar tussenin wordt afgehandeld via de blockchain in plaats van via ouderwetse technologie als SWIFT.

In feite lijkt dit sprekend op het aloude Hawala-systeem. Hawala is een manier om geld over te maken over grote afstanden, ontwikkeld door de Arabieren in de Middeleeuwen. Ik ga naar mijn Hawala-bankier, geef hem 10 florijnen en vertel dat die betaald moeten worden aan mijn neef in pak ‘m beet Damascus en we spreken af hoe mijn neef zich zal identificeren, bijvoorbeeld met een wachtwoord. Niet het geld haat op reis, dat is veel te gevaarlijk, maar de informatie. Mijn bankier zorgt dat deze informatie terechtkomt bij de bankier van mijn neef in Damascus, vaak via een hele keten van Hawala-bankiers, en ik zorg dat de informatie, inclusief het vereiste wachtwoord, bij mijn neef terecht komt.

Het schijnt zelfs zo te zijn dat de oude Arabieren al een systeem hadden met een wachtwoord dat bestond uit een public key (die reist tussen de Hawala-bankiers) en een private key (die gaat rechtstreeks van mij naar mijn neef). Aan de public key alleen heb je niets, maar je kunt er wel mee verifiëren dat de private key de juiste is. De Arabieren gebruikten als public key het product van een paar grote priemgetallen en als private key één van die priemgetallen: het kost jaren om het grote getal te ontbinden in factoren, maar het is een kwestie van minuten om te verifiëren dat een dat een private key een juiste oplossing is.

Ik vind dat soort dingen, net als het verhaal van de kleitabletten, opmerkelijk, maar ik vertel ze ook om te laten zien dat bitcoin en de blockchain in een hele oude traditie staan die we een beetje vergeten zijn in het westen sinds we, vanaf de 17de eeuw, ons geld- en banksysteem zijn gaan centraliseren.

Terug naar de accountant

Wat ik zou doen als ik accountant was, is om de tafel gaan zitten met de jongens en meisjes van Coinbase of Ethereum of een van die andere fintech startups en een systeem van tripel boekhouden ontwerpen op de blockchain. De business case: een forse besparing op de controlekosten. Natuurlijk zijn er wel wat lastige noten te kraken. Bijvoorbeeld:

  • er is een sterk netwerk-effect; het systeem wordt waardevoller naarmate er meer partijen meedoen. (Simpel gezegd: anders is de tegenpartij bij elke transactie ABNAMRO.)
  • er is een spanning tussen transparantie en vertrouwelijkheid. Cryptografie kan daar in principe goed mee omgaan, maar de uitwerking is niet triviaal.
  • het is niet alleen het ‘bankboek’ dat in het systeem moet, ook de verplichtingen moeten worden geregistreerd. Ook hier geldt: in principe goed mogelijk, maar geen trivialiteit.
  • en tenslotte moeten er instrumenten worden ontwikkeld om naar de blockchain te kijken en ook werkelijk iets te zien. Alleen maar zeggen: “Kijk, hier is een stapel kleitabletten en daar staat alles in” geeft geen assurance.

Nogmaals, geen abc-tje, maar in principe moet het te doen zijn. En de reward is hoog: met tripel boekhouden zou je een systeem hebben waarin een transactie als het ware ook extern is gevalideerd zodra deze is geboekt. In de controlepraktijk kun je dus enorme efficiencywinst boeken en nog meer inzoomen op de systeemrisico’s in een onderneming. En, ook niet onbelangrijk, in mijn ogen zouden ook andere kantoren dan de Grote Vier een vertrouwenwekkende controle kunnen uitvoeren, wat de concurrentie ten goede zou komen.

Ter afsluiting nogmaals mijn beginstelling:

De blockchain: de beste uitvinding sinds het dubbel boekhouden

Ik dank jullie voor je aandacht.